Khu vực Đông Bắc của Quảng Ninh là nơi hội tụ nhiều nền văn hóa, di sản của cộng đồng các dân tộc Kinh, Tày, Dao, Sán Chỉ, Sán Dìu… Qua thời gian, cộng đồng các dân tộc thiểu số nơi đây vẫn gìn giữ được nhiều nét văn hóa độc đáo, từ những làn điệu dân ca đến văn hóa, phong tục, lễ hội truyền thống, nét đẹp trang phục, ẩm thực… tạo nên dấu ấn văn hóa đặc sắc, riêng có.

Tại Nghị quyết 11-NQ/TU ngày 9/3/2018 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh “Về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Quảng Ninh đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững” đã xác định nghiên cứu để phát huy các giá trị đặc sắc về văn hóa các dân tộc, văn hóa biển đảo, văn hóa công nhân mỏ, sự giao thoa văn hóa của nền văn minh sông Hồng hình thành văn hóa và con người Quảng Ninh. Nghị quyết Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh lần thứ XV tiếp tục nhấn mạnh phát triển văn hóa, con người, xây dựng nền văn hóa giàu bản sắc Quảng Ninh, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa… là một trong số bốn nhiệm vụ trọng tâm và một trong ba khâu đột phá trong nhiệm kỳ 2020-2025.

Cụ thể hóa các mục tiêu của nghị quyết, các đơn vị, địa phương trong tỉnh đã tích cực thực hiện khảo cứu, sưu tầm, xây dựng các đề án nghiên cứu, phục dựng, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số từ văn học, văn nghệ, trò chơi dân gian đến phong tục tập quán, lễ hội truyền thống… Trong đó, các địa phương miền Đông của tỉnh có phần lớn đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống như Ba Chẽ, Bình Liêu, Tiên Yên, Đầm Hà, Hải Hà, Móng Cái, hàng năm đều tổ chức các tuần văn hóa – thể thao, văn hóa – du lịch với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao đặc sắc vừa tạo sân chơi, giao lưu văn hóa lành mạnh của nhân dân vừa góp phần giới thiệu nét đẹp văn hóa tới du khách.

Cụ thể, huyện Tiên Yên đã ban hành Nghị quyết số 06-NQ/HU “Về việc bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa huyện Tiên Yên giai đoạn 2022-2025”. Từ đây, huyện đã tập trung xây dựng Làng văn hóa dân tộc Tày, thôn Đồng Đình, xã Phong Dụ; xây dựng Làng văn hóa dân tộc Sán Dìu, xã Hải Lạng; duy trì Chợ phiên văn hóa vùng cao Hà Lâu; nâng tầm Phố đi bộ Tiên Yên; tổ chức các hoạt động trong khuôn khổ Tuần Văn hóa, Thể thao các dân tộc vùng Đông Bắc tỉnh Quảng Ninh…

Là địa phương có trên 96% đồng bào dân tộc thiểu số, huyện Bình Liêu cũng đẩy mạnh công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống thông qua xây dựng các đề án, như: Đề án bảo tồn văn hóa các dân tộc trên địa bàn đến năm 2020, định hướng đến năm 2025; Đề án bảo tồn bản văn hóa người Tày thôn Đồng Thanh (xã Hoành Mô); xây dựng bản văn hóa người Dao tại Sông Moóc, xã Đồng Văn… Cùng với đó, mỗi dịp lễ hội Đình Lục Nà, Hội Soóng cọ, Ngày Kiêng gió được duy trì tổ chức hằng năm đã trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của đồng bào các dân tộc Tày, Dao, Sán Chỉ nơi đây. Các trò chơi dân gian, các hoạt động tái hiện nghi lễ truyền thống, như: Lễ cấp sắc của người Dao, các nghi lễ đám cưới, rước dâu của người Dao, Sán Chỉ, lễ thôi nôi của người Tày… và các làn điệu hát Then của người Tày, hát Pả dung của người Dao, điệu Soóng cọ của người Sán Chỉ, đã tạo nên một không gian lễ hội rực rỡ sắc màu văn hóa.

Đặc biệt, nghi lễ Then của người Tày ở Quảng Ninh mà Bình Liêu là đại diện tiêu biểu đã được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể cấp quốc gia từ năm 2013. Năm 2019, Di sản Thực hành hát Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam chính thức được UNESCO ghi danh tại danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Từ năm 2017, Tuần Văn hóa, Thể thao các dân tộc vùng Đông Bắc tỉnh Quảng Ninh được tổ chức thường niên đã trở thành điểm hẹn văn hóa, quảng bá những nét đẹp truyền thống của đất và người vùng Đông Bắc Quảng Ninh. Tuần Văn hóa, Thể thao các dân tộc vùng Đông Bắc tỉnh Quảng Ninh lần thứ IV năm 2023 với chủ đề “Tiên Yên – Nơi kết nối sắc màu các dân tộc vùng Đông Bắc Quảng Ninh”, sẽ được tổ chức từ ngày 23- 27/8 tại huyện Tiên Yên với nhiều hoạt động trải nghiệm văn hóa độc đáo, hấp dẫn, như: Hội thi “Vua gà Tiên Yên”, Hội thi chế biến ẩm thực gà Tiên Yên và Liên hoan ẩm thực đường phố huyện Tiên Yên, Lễ hội nghệ thuật đường phố, Chợ phiên Hà Lâu, Hội chợ OCOP kết hợp thương mại, Ngày hội văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh, Hội thi thể thao các dân tộc tỉnh Quảng Ninh, Đua thuyền truyền thống… Qua đó, không ngừng kết nối, hội tụ và lan tỏa các giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc vùng Đông Bắc Việt Nam.

Với ý nghĩa tiếp tục bảo tồn, giữ gìn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Lễ hội Katê của người Chăm tỉnh Bình Thuận”, đồng thời đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của Nhân dân và du khách, Lễ hội Katê với phần lễ do các chức sắc người Chăm huyện Hàm Thuận Bắc diễu hành, thực hiện theo quy định tôn giáo, phong tục truyền thống vốn có do ông bà để lại. Phần hội là các trò chơi, hội thi, hội diễn giới thiệu về các nghề thủ công truyền thống, diễn xướng nghệ thuật dân gian Chăm.

Lễ hội Katê năm 2023 với các phần lễ diễn ra trong ngày 13/10 là nghi lễ cúng Cầu an và nghi thức múa mừng, thỉnh Thần linh tại tháp chính (tháp A). Về phần hội, sẽ liên tục diễn ra trò chơi dân gian thi Giã gạo, Đội nước vượt chướng ngại vật tại sân khấu chính. Cũng tại sân khấu chính vào buổi chiều (14 – 16 giờ) sẽ diễn ra hội thi thổi kèn Saranai, trang trí lễ vật trên Thônla và Cổ bồng để dâng tế Nữ thần Pô Sah Inư.

Tối cùng ngày, sẽ diễn ra chương trình giao lưu nghệ thuật dân gian Chăm do Đội văn nghệ dân gian Chăm đến từ các huyện Tuy Phong, Bắc Bình, Hàm Thuận Bắc, Hàm Thuận Nam, Hàm Tân, Tánh Linh và Nhà hát Ca múa nhạc Biển Xanh biểu diễn phục vụ Nhân dân và du khách đang tham quan tại thành phố Phan Thiết.

Ngày 14/10 (01/7 Chăm lịch), từ 7 – 8 giờ sẽ chính thức diễn ra Lễ Khai mạc Lễ hội Katê năm 2023 tại sân khấu chính. Ngay sau nghi thức khai mạc, các chức sắc tôn giáo người Chăm sẽ thực hiện nghi lễ Nghinh rước y trang Nữ thần Pô Sah Inư lên tháp chính. Tiếp theo, các chức sắc tôn giáo người Chăm sẽ thực hiện các nghi lễ chính của lễ hội Katê như; Mở cửa tháp, Tắm bệ thờ Linga – Yoni, Mặc trang phục và Đại lễ cúng tạ ơn Nữ thần Pô Sah Inư và các vị Thần linh tại tháp chính.

Phần hội sẽ liên tục diễn ra các trờ chơi dân gian, trình diễn các nghề thủ công truyền thống của dân tộc Chăm. Cuối buổi sáng cùng ngày, các chức sắc tôn giáo, già làng và bà con người Chăm đón tiếp khách đến chúc mừng Lễ hội Katê năm 2023 và giao lưu tại các trại lễ.

Điểm nhấn của Tuần văn hóa du lịch Mộc Châu năm 2023 (Sơn La) là chương trình nghệ thuật “Tiếng gọi mùa yêu” được tổ chức vào đêm 1/9/2023 tại sân quảng trường trung tâm hành chính huyện Mộc Châu.

Từ ngày 28/8 – 4/9, Tuần văn hóa du lịch Mộc Châu sẽ diễn ra với nhiều hoạt động hấp dẫn như hội thi trình diễn nghệ thuật dân gian dân tộc Mông; giới thiệu nghệ thuật tạo hoa văn trên trang phục của người Mông Hoa; trải nghiệm văn hoá, ẩm thực truyền thống; hoạt động cộng đồng đường phố, biểu diễn dân ca, dân vũ, tấu nhạc cụ các dân tộc Thái, Mường, Mông, Dao; diễn diễu đường phố với những đoàn xe mang biểu trưng văn hóa các dân tộc…

Cùng với đó, tại các khu, điểm du lịch trên địa bàn Mộc Châu cũng sẽ có nhiều sự kiện đặc sắc, như chợ phiên, chợ tình Tây Bắc, bay dù lượn, pháo hoa, trình diễn thời trang…

Tuần văn hóa du lịch Mộc Châu sẽ được duy trì thường niên vào dịp quốc khánh 2/9, nhằm bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc; đồng thời, đẩy mạnh quảng bá danh hiệu “Điểm đến thiên nhiên hàng đầu thế giới”, với hàng loạt điểm đến, trải nghiệm hấp dẫn kéo dài suốt trong năm như mùa hoa, mùa quả, mùa lễ hội… tại Khu du lịch quốc gia Mộc Châu.

Là nơi sinh sống của nhiều dân tộc, Cao Bằng sở hữu kho tàng văn hóa đậm đà bản sắc và được lưu giữ nguyên vẹn tại nhiều địa phương. Giá trị di sản văn hóa bản địa của cộng đồng người Tày, Nùng, Dao, Mông, Lô Lô… trở thành điểm nhấn thu hút du khách đến khám phá, trải nghiệm. Trong đó, những loại hình dân ca, dân vũ mang đặc trưng riêng biệt, phản ánh đời sống văn hóa tinh thần phong phú của đồng bào dân tộc vùng cao.

Về dân ca, người Tày có Lượn slương, Lượn cọi, Lượn ngạn, hát Then – đàn tính; người Nùng có Lượn phủ, Lượn tại, Lượn Hèo phươn Nùng An, Sli giang, Nàng ới; người Dao có Páo dung… Về sân khấu, người Tày có Phướng lỵ, người Nùng có xướng Dá Hai. Về dân vũ, người Tày có múa Sluông chầu; người Nùng có múa quạt, múa khăn; người Dao có múa chuông, múa trống; người Mông múa ô, múa khèn… Nhạc cụ truyền thống, người Tày có cây đàn tính; người Nùng có cây nhị và bộ xóc đồng lục lạc; người Mông có khèn ống trúc bè ngang, khèn lá, khèn môi…

Hát Then – đàn tính, hình thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng lâu đời của người Tày. Theo quan niệm xưa, Then là cầu nối tâm linh mang lời thỉnh cầu, mong ước của con người tới mường trời và các vị thần. Nội dung các khúc hát đều toát lên tư tưởng nhân văn sâu sắc, chứa đựng tình yêu thiên nhiên, tình yêu đôi lứa, nghĩa vợ chồng, răn dạy đạo lý, ca ngợi làng bản, quê hương… Giai điệu Then sâu lắng, truyền cảm, lay động lòng người; âm thanh đàn Tính – nhạc cụ chính được sử dụng trong hát Then mượt mà, rạo rực, có sức hấp dẫn diệu kỳ. Những câu chuyện trong nghi lễ Then phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan của đồng bào Tày.

Dá Hai, loại hình nghệ thuật diễn xướng tuồng trên sân khấu của người Nùng ở các huyện miền Đông của tỉnh. Dá Hai là loại ca kịch mang tính tổng hợp, có sự hòa trộn giữa lời ca, tiếng nhạc, điệu múa đặc sắc. Tuồng Dá Hai của người Nùng bắt nguồn từ trò múa rối “Mộc thầu hý” (múa rối que) do các nghệ nhân dân gian diễn mua vui tại hội làng, phố chợ. Sau đó, nghệ thuật diễn trò múa rối này phát triển lên thành các vở diễn phục vụ nhu cầu thưởng thức văn hóa tinh thần và trở thành tuồng Dá Hai. Tuồng Dá Hai có nội dung rất phong phú, đa dạng, thể hiện sinh động mọi khía cạnh cảm xúc, tâm trạng gồm: vui vẻ, phấn khởi, đau thương, buồn bực, hùng hồn, khí thế…

Với người Mông, cây khèn giống như bảo vật kết nối trần gian và thế giới tâm linh, đồng thời cũng là biểu tượng, linh hồn văn hóa dân tộc. Khèn Mông thân quen tựa thắng cố, mèn mén, rượu ngô hay tất cả những gì thân thuộc nhất đã gắn bó với họ từ lúc sinh ra. Trong những buổi chợ phiên, vui xuân trẩy hội, tiếng khèn cất lên rộn rã, vui tươi, tha thiết gọi tình yêu. Chàng trai Mông múa khèn nhịp nhàng, uyển chuyển với từng bước nhún, bước đảo, quay tại chỗ, vờn khèn, lăn nghiêng, nhảy đưa chân… tạo nên vũ điệu lôi cuốn, đẹp mắt. Khi có đám tang, tiếng khèn trầm buồn, da diết để dẫn đường, chỉ lối và tiễn biệt người mất sang thế giới bên kia.

Làn điệu Páo dung được coi là phương tiện truyền tải những tâm tư, tình cảm, ước muốn và khát vọng của người Dao. Hát Páo dung lễ nghi tín ngưỡng là các làn điệu cổ, gồm những bài hát được sử dụng trong lễ cấp sắc, lễ cưới, cúng đầy tháng, cúng lên nương, cúng tra hạt… Hình thức hát này mang tính nguyên tắc với những bài hát có sẵn và thường có thêm trống, chiêng, thanh la phụ họa; nội dung cầu mong thần linh che chở, phù hộ cho sức khỏe dồi dào, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Hát Páo dung sinh hoạt gồm: hát ru, hát giao duyên, đối đáp nam nữ, hát than, hát đồng dao… Lối hát dựa vào ứng biến linh hoạt của người hát, tùy theo hoàn cảnh mà mỗi chủ đề lại có những lời hát khác nhau, do đó ca từ thường giản dị, dễ hiểu, dễ nhớ. Hát Páo dung trong lao động gồm những bài hát ca ngợi tinh thần lao động sản xuất, cảnh đẹp thiên nhiên hay những kinh nghiệm về thời tiết, mùa vụ.

Trên hành trình khám phá Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, du khách được đắm chìm trong những làn điệu dân ca mộc mạc, ngọt ngào, thấm đượm tình người vùng cao. Mỗi khúc hát, điệu múa đều mang dấu ấn của một vùng đất tươi đẹp, mến khách và giàu bản sắc văn hóa.

Nam Nguyễn

Liên hoan trình diễn trang phục truyền thống các dân tộc thiểu số Việt Nam khu vực phía Bắc lần thứ I, năm 2022, với chủ đề “Sắc màu trang phục truyền thống các dân tộc thiểu số khu vực phía Bắc trong thời kỳ hội nhập và phát triển”. Đây là sự kiện văn hóa có ý nghĩa được Bộ VHTTDL chủ trì, phối hợp vớ 17 tỉnh, thành phố khu vực phía Bắc tổ chức từ ngày 18 đến ngày 20/11/2022, tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam, Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội với sự tham gia của gần 600 nghệ nhân, diễn viên quần chúng đến từ các tỉnh, thành phố khu vực phía Bắc: Hà Nội, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Hòa Bình, Sơn La, Yên Bái, Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Bắc Giang, Thái Nguyên, Quảng Ninh.

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Đoàn Văn Việt tham dự Liên hoan.

Phát biểu khai mạc Liên hoan, bà Nguyễn Thị Hải Nhung, Vụ trưởng Vụ Văn hóa Dân tộc (Bộ VHTTDL) cho biết, Liên hoan là dịp để giới thiệu, quảng bá, tôn vinh các giá trị trang phục và văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số Việt Nam, khơi dậy khát vọng, lòng tự hào về các di sản văn hóa quý báu của mỗi dân tộc. Là không gian văn hóa độc đáo để các nghệ nhân, nghệ sĩ, diễn viên quần chúng dân tộc thiểu số đến từ 17 tỉnh, thành phố phía Bắc có dịp giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm trong công tác bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống, thắt chặt tình đoàn kết, gắn bó giữa các dân tộc, xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh tiến bộ.

Liên hoan cũng nhằm mục đích cụ thể hóa các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về công tác bảo tồn, phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số, tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc khu vực phía Bắc trong nền văn hóa đa dạng mà thống nhất của cộng đồng 54 dân tộc anh em Việt Nam.

Trong khuôn khổ Liên hoan sẽ diễn ra các hoạt động văn hóa như: Trình diễn trang phục dân tộc thiểu số; Trưng bày, giới thiệu sản phẩm văn hóa đặc trưng và Trình diễn thêu, dệt thủ công trang phục truyền thống các dân tộc thiểu số; Triển lãm trang phục truyền thống; Tổ chức tái hiện không gian Chợ phiên khu vực miền núi phía Bắc.

Trong lễ khai mạc Liên hoan, gần 600 nghệ nhân, diễn viên quần chúng đến từ 17 tỉnh, thành phố khu vực phía Bắc đã giới thiệu với công chúng những trang phục truyền thống của dân tộc mình, cùng những điệu dân ca, dân vũ và những nét văn hóa độc đáo.

Trong trang phục truyền thống độc đáo của dân tộc mình, cô gái dân tộc La Hủ Phùng Giò Xó, đến từ Mường Tè, Lai Châu chia sẻ: “Lần đầu tiên tham gia trình diễn trang phục dân tộc mình trong chương trình Liên hoan trình diễn trang phục truyền thống các dân tộc thiểu số Việt Nam khu vực phía Bắc, tôi rất vui và hạnh phúc vì được giới thiệu những nét độc đáo, đặc biệt của dân tộc La Hủ. Bên cạnh đó, tôi cũng được ngắm nhìn những bộ trang phục khác của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Trang phục nào cũng đẹp, đặc biệt, là sản phẩm văn hóa của dân tộc mình”.

Cũng theo Phùng Giò Xó, hiện nay, cộng đồng dân tộc La Hủ ở Mường Tè, Lai Châu vẫn mặc trang phục truyền thống của dân tộc mình trong những dịp lễ, tết. Cô mong muốn, dù cuộc sống ngày càng phát triển thì trang phục truyền thống của dân tộc mình cũng như các dân tộc khác vẫn được đồng bào gìn giữ, bảo tồn trong đời sống hiện đại.

Thưởng thức chương trình Liên hoan trình diễn trang phục truyền thống các dân tộc thiểu số Việt Nam, nghệ nhân H’Năm Niê, người Ê Đê, đến từ tỉnh Đắk Lắk (tham gia hoạt động hằng ngày tại Làng Văn hóa, Du lịch các dân tộc Việt Nam) bày tỏ: “Dù nhiều lần tham gia các hoạt động tại Làng, đây là lần đầu tiên tôi được xem một cách đầy đủ và hệ thống các trang phục truyền thống của đồng bào dân tộc phía Bắc. Trang phục của đồng bào ta đều rất đẹp, độc đáo, là kết quả từ những bàn tay khéo léo, mang cả văn hóa truyền thống của mỗi dân tộc. Vì thế, tôi rất vui khi Bộ VHTTDL tổ chức chương trình Liên hoan này. Để tôi cũng như các đồng bào khác biết được các vẻ đẹp độc đáo của những trang phục truyền thống của các dân tộc Việt Nam”.

Bảo tồn, phát huy giá trị của văn hóa các dân tộc thiểu số đã và đang là vấn đề được Đảng, Nhà nước và ngành VHTTDL hết sức quan tâm. Liên hoan trang phục truyền thống các dân tộc thiểu số dân tộc phía Bắc lần thứ I là hoạt động thiết thực góp phần vào việc giữ gìn và bảo tồn trang phục truyền thống của các dân tộc. Không chỉ ở Việt Nam, mà các dân tộc trên thế giới cũng rất quan tâm đến việc gìn giữ, bảo tồn trang phục của họ, bởi đây chính là bản sắc dân tộc, là linh hồn, cốt cách của các dân tộc thể hiện qua bộ trang phục truyền thống.

Trang phục truyền thống cũng thể hiện trình độ canh tác sản xuất của mỗi dân tộc, thể hiện sự hòa hợp của con người với môi trường cảnh quan, với thiên nhiên và xã hội của các dân tộc…Trang phục dân tộc sẽ còn đồng hành với các dân tộc và trở thành một tổng thể không thể thiếu được trong đời sống xã hội. Tìm hiểu bản sắc văn hóa mỗi dân tộc thì trang phục truyền thống là yếu tố không thể thiếu. Nếu trang phục truyền thống không còn tồn tại, bị mai một đi sẽ làm mất đi một giá trị văn hóa, tín ngưỡng, giá trị tâm linh và bản sắc của các dân tộc. Chính vì vậy việc bảo tồn và phát huy các giá trị của trang phục truyền thống các dân tộc thiểu số đang trở thành vấn đề cấp bách trong xu thế hội nhập và phát triển hiện nay. Liên hoan trình diễn trang phục truyền thống các dân tộc thiểu số khu vực phía Bắc lần I sẽ góp phần nâng cao ý thức gìn giữ trang phục truyền thống của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc trong đời sống hiện nay./.